A1News.am-Լragir.am-ը գրում է. Վերջին շաբաթներին աշխարհի ուշադրությունը սևեռված է Աֆղանստանի վրա, որտեղ ամերիկյան զորքերի դուրսբերումից հետո տալիբներն իրենց վերահսկողության տակ են վերցրել ամբողջ երկիրը։ Չնայած թվային գերակշռության և սպառազինությանը՝ աֆղանական բանակն ի վիճակի չեղավ կամ չցանկացավ լուրջ դիմադրություն ցույց տալ և մեկը մյուս հետևից հանձնեց խոշոր բնակավայրերը։ Օգոստոսի 15-ին երկրի նախագահ Աշրաֆ Ղանին լքեց երկիրը և իրականացվում է իշխանության փոխանցում ծայրահեղ իսլամիստական խմբակցությանը, որն աշխարհում համարվում է ահաբեկչական։
Աֆղանստանը միջինասիական բազմէթնիկ երկիր է, որտեղ ամենամեծ էթնիկ խումբը փուշտուններն են (բնակչության շուրջ 40%-ը), որոնց քանակով հաջորդում են տաջիկները, ուզբեկները, հազարները և թուրքմենները։ Չնայած Աֆղանստանն է փուշտունների պետությունը, սակայն ամենաշատ թվով փուշտուններ ապրում են հարևան Պակիստանում։
1973 թ․ ռազմական հեղաշրջման հետևանքով տապալվեց Աֆղանստանի թագավոր Մուհամմադ Զահիր Շահը։ Հեղաշրջումը ղեկավարում էր նախկին վարչապետ Դաուդ Խանը։ Վերջինս իրեն հռչակեց երկրի առաջին նախագահ, իսկ Աֆղանստանը՝ հանրապետություն։
Դաուդ Խանի իշխանության գալուց հետո պատերազմ սկսվեց կառավարության և իսլամական ուժերի միջև։ Վերջիններին աջակցում էին Սաուդյան Արաբիան և Պակիստանը։ Բացի այդ, Դաուդ Խանի օրոք տեղի ունեցավ երկրի արտաքին կողմնորոշման փոփոխություն՝ ԽՍՀՄ-ից Արևմուտք։ 1978 թվականին նոր հեղաշրջումը տապալեց Դաուդ Խանին։
Երկրում իշխանությունն անցավ կոմունիստներին, երկրի ղեկավար դարձավ Նուր Մուհամմադ Թարաքին։ Իսլամական ուժերի դեմ պատերազմում կոմունիստական կառավարությունն աջակցության համար դիմեց ԽՍՀՄ-ին։ 1979 թ․ պաշտպանության նախարար Հաֆիզուլլահ Ամինը նախագահի հետ կոնֆլիկտում հաղթեց նրան և դարձավ երկրի ղեկավար։ Իր հերթին Մոսկվան տապալեց Ամինին և երկրի նախագահ կարգեց Բաբրաք Քարմալին, ինչպես նաև զորք մտցրեց Աֆղանստան։
Դրանից հետո պատերազմ սկսվեց խորհրդային զորքերի և ապստամբների՝ մուջահեդների միջև։ Մուջահեդներին աջակցում էին Պակիստանը, ԱՄՆ-ն, Չինաստանը։ Խորհրդային զորքերն Աֆղանստանից վերջնական դուրս եկան 1989 թվականի վերջին։
Զորքերը դուսրբերելուն զուգահեռ ԽՍՀՄ հեռացրեց նաև երկրի ղեկավար Քարմալին՝ երկրի ղեկավար նշանակելով հատուկ ծառայությունների ղեկավար Մուհամմադ Նաջիբուլլահին։ Ռուսական աջակցությունից զրկվելուց անմիջապես հետո կառավարական ուժերը զիջեցին ապստամբներին, որոնք 1992 թվականին մտան մայրաքաղաք Քաբուլ։
Աֆղանստանի նախագահ դարձավ Բուրհանուդդին Ռաբբանին։ Իշխանության գալուց հետո էլ հակամարտություն սկսվեց մուջահեդների միջև, որում հաղթող դուրս եկան տալիբները՝ Մոհամեդ Օմարի գլխավորությամբ։ 1996 թ․ տալիբները գրավեցին Քաբուլը և երկրի մեծ մասը՝ հռչակելով Աֆղանստանի իսլամական էմիրություն։ Տալիբանը գերազանցապես կազմված է փուշտուններից։ 1996 թվականին, երբ նրանք վերցրին իշխանությունը, այդուհանդերձ, չկարողացան գրավել երկրի մի շարք հյուսիսային շրջաններ, որտեղ դիմադրությունը կազմակերպել էին էթնիկ տաջիկներն ու ուզբեկները։
2001 թ․ սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկչությունից հետո ԱՄՆ-ն պատերազմ սկսեց տալիբների դեմ՝ տապալելով նրանց իշխանությունը։ Ամերիկացիները ձևավորեցին նոր կառավարություն։ 2004 թ․ նախագահ դարձավ Համիդ Քարզայը, իսկ 2014 թ․՝ Աշրաֆ Ղանին։
Ամերիկյան զորքի դուրսբերումից հետո, 2021 թ․ օգոստոսի 15-ին Ղանին հեռացավ երկրից, իսկ տալիբները մտան Քաբուլ։ Տալիբների առաջնորդը Հաբիտուլլահ Ախունդզադան է՝ Աֆղանստանի դե ֆակտո էմիրը։
Տալիբն արաբական ծագում ունեցող բառ է, նշանակում է ուսանող, տալիբան՝ ուսանողներ։ Աֆղաներենը կամ ավելի ճիշտ փուշտուն (կամ փաշտո) իրանական լեզու է։ Ինչպես պարսկերենը, փուշտուն ևս արաբատառ է։
